Από τον Ιπποκράτη στον 21ο αιώνα

Από την αυγή της ανθρωπότητας πάντα η ασθένεια ήταν σύμφυτη με τη ζωή. Η θεραπευτική μέχρι την εποχή της άνθισης του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού πέρασε από πολλά στάδια. Στην αρχή ήταν ενστικτώδης και εμπειρική. Πέρασε από τη φάση της μαγείας στη θεοκρατική. Συνδέθηκε με τη θρησκεία γι’ αυτό και η άσκησή της ήταν αποκλειστική δραστηριότητα των ιερέων.
Για χιλιάδες χρόνια, η φαρμακευτική και θεραπευτική δραστηριότητα περιοριζόταν σε θεραπεία πληγών και τραυμάτων αφού όλες οι ασθένειες αποδίδονταν σε δράσεις των θεών. Τη λεγόμενη προ Ιπποκρατική περίοδο της θεραπευτικής των αρχαίων ελλήνων, αξίζει κανείς να αναφερθεί στους ορφικούς ύμνους που χάνονται στα βάθη των αιώνων και όπου γίνεται αναφορά στις φαρμακευτικές ιδιότητες του κέδρου, του μανδραγόρα της ανεμώνης και άλλων.
Ακόμα στη Θεογονία του Ησίοδου υπάρχει η πρώτη γραπτή αναφορά για τη μήκωνα. Είναι γνωστή η θεά των μηκώνων, των μινωικών χρόνων.
Ιδιαίτερα σημαντικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η μελέτη του μεγαλύτερου ποιητή και όχι μόνον της αρχαιότητας, του Ομήρου. Στις ραψωδίες του υπάρχουν αναφορές για ανδροφόνα δηλαδή δηλητηριώδη βότανα, για οδυνήφατα φάρμακα δηλαδή παυσίπονα και για λυγρά, δηλαδή κακά φάρμακα, που επιδρούσαν στον ψυχισμό των ανθρώπων.
Η Κίρκη χρησιμοποιούσε λυγρά φάρμακα. Αλλά ο Ερμής έδωσε στον Οδυσσέα μώλυ ως αντίδοτο.
Τώρα τι ήταν το μώλυ; Η απάντηση έχει απασχολήσει πολλούς όπως τον Θεόφραστο, το Διοσκουρίδη αλλά και σύγχρονους φαρμακολόγους Έλληνες και ξένους. Οι απαντήσεις ποικίλουν. Από είδος κρομμύου, από είδος σκόροδου έως τον μανδραγόρα και την τουλίπα. Προφανώς επρόκειτο για αντιχολινεργικό αντίδοτο που θεραπεύει τη δηλητηρίαση από τα αλκαλοειδή.
Ένα άλλο φυτό που επίσης αναφέρεται στην Οδύσσεια είναι το νηπενθές το οποίο χαρακτηρίζεται ως κατευναστικό και παυσίλυπο. Περιγράφεται ως φάρμακο που επιδρούσε στη μνήμη και τη συνείδηση. Προφανώς θα προκαλούσε αύξηση της σεροτονίνης προκαλώντας αμνηστία. Και αυτού του φυτού η ταυτότητα αγνοείται.

Κυρίες και Κύριοι
Αν επιχειρούσαμε με μια μόνο λέξη να προσδιορίσουμε τη συμβολή του αρχαίου ελληνικού πνεύματος, στην ιστορία της ανθρωπότητας αυτή είναι το ρήμα επίσταμαι και η παράγωγη λέξη επιστήμη, που είναι δημιούργημα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.
Οι αρχαίοι Έλληνες με βάση το πείραμα την παρατήρηση με κριτικό πνεύμα και επιστημονική θεώρηση έθεσαν τη βάση όλων των επιστημών. Αυτό ακριβώς όσον αφορά στην ιατρική επιστήμη προσωποποιείται στον Ιπποκράτη. Επί των ημερών του η ιατρική και θεραπευτική παύει να είναι θεοκρατική, απομακρύνεται από την μαγεία και τη δεισιδαιμονία και αποκτά την υπόσταση της ανεξάρτητης επιστήμης. Στο έργο του αριθμούνται 336 ιπποκρατικά φάρμακα, αυτό που οι σύγχρονοι φαρμακοποιοί χαρακτηρίζουν ως δρόγη. Παρότι αυτός ο όρος εμφανίζεται πολύ αργότερα στην Αγγλία τον 15ο αιώνα, η δε ετοιμολογία του είναι ολλανδικής ή κέλτικης προέλευσης.
Σημαντικός συγγραφέας φαρμακογνωσίας ήταν ο Λέσβιος Θεόφραστος, μεγάλο μέρος του έργου του έχει διασωθεί μέχρι σήμερα. Έχει συγγράψει συνολικά 15 βιβλία στα οποία αναφέρονται ονομαστικά τα φυτά, η μορφολογία και η ιαματική τους δύναμη. Ακόμα περιγράφεται η χλωρίδα πολλών περιοχών της Ελλάδας.
Κατά την Ελληνιστική περίοδο, η ιατρική και φαρμακευτική εξελίχθηκε έτι περαιτέρω. Οφείλω να διευκρινίσω ότι η ιατρική και φαρμακευτική στην αρχαιότητα ήταν ενιαία επιστήμη. Η ιατρική χωρίζετο σε 3 μεγάλους κλάδους: στη χειρουργική, στην παθολογία και στη φαρμακευτική. Ο διαχωρισμός έγινε πολύ αργότερα.
Αξίζει να μνημονεύσει κανείς σημαντικούς επιστήμονες αυτής της περιόδου, όπως τον Ηρόφιλο, τον Ερασίστρατο, τον Ανδρόμαχο, τον Κρατεύα που ήταν γιατρός του Μιθριδάτη και ο οποίος παρασκεύασε το μιθριδάτειο έκλειγμα, ως αντίδοτο δηλητηρίων το οποίο περιείχε 54 φαρμακευτικές ουσίες.
Και φτάνουμε στην εποχή του διασημότερου φαρμακολόγου, φαρμακογνώστη της αρχαιότητας του Διοσκουρίδη, ο οποίος γεννήθηκε στα Ανάζαρβα της Κιλικίας και σπούδασε στην Ταρσό. Συνέγραψε σημαντικότατο έργο Περί ιατρικής ύλης. Μέχρι τον 16ο αιώνα ήταν το σημαντικότερο βιβλίο της φαρμακευτικής επιστήμης, το σημαντικότερο εγκόλπιο της θεραπευτικής. Γι’ αυτό και ήταν το πρώτο βιβλίο που τυπώθηκε μετά την Αγία Γραφή. Το βιβλίο του διασώθηκε διότι ακριβώς λόγω της μεγάλης του επιστημονικής αξίας αντιγράφηκε υπό μορφή χειρόγραφων κωδίκων για πρώτη φορά στην Κωνσταντινούπολη τον 5ο αιώνα αλλά και αργότερα στο Άγιο Όρος και στην Ιταλία. Στο βιβλίο του περιγράφονται 600 φυτικά φάρμακα, η ιαματική τους δράση αλλά και διάφορες φαρμακοτεχνικές μορφές, όπως αλοιφές, μύρα, επιθέματα, μαλάγματα, βάλανοι (είδος υποθέτου), επιχρίσματα, καταπότια, κολλύρια, φθοΐσκοι ή τροχίσκοι, ποτήματα, υπολκύσματα κ.λ.π.. Ακόμα περιγράφει μέτρα και σταθμά για την παρασκευή των φαρμάκων.
Θα κλείσω με τον Γαληνό (131μ.Χ-201μ.Χ) ακόλουθο του Ασκληπιού από την Πέργαμο, ο δεύτερος σπουδαιότερος Έλληνας ιατρός της αρχαιότητας μετά τον Ιπποκράτη. Ο Γαληνός είχε σημαντικές ανατομικές και φαρμακολογικές γνώσεις. Συγκέντρωσε και αποτύπωσε μέσα στα βιβλία του συσσωρευμένη γνώση όλων των προηγούμενων χρόνων. Έχουν διασωθεί περί τα 100 έργα του. Παρασκεύαζε σύνθετα φάρμακα με συγκεκριμένες ιδιότητες. Η συμβολή του στην ιατρική και τη φαρμακευτική καθώς και στη διάχυση της γνώσης ήταν πολύ σημαντική.

Κυρίες και Κύριοι,
Ούτε φιλοδοξώ ούτε επιδιώκω να αυτοπαρουσιαστώ ως ειδικός επιστήμονας ιστορικός της ιατρικής και της φαρμακολογίας. Η αγάπη μου όμως στην αρχαία ελληνική Γραμματεία και η παρότρυνση των επιστημονικών συμβούλων της ημερίδας, με έκαναν τα τολμήσω αυτή την παρουσίαση, όχι ως πρόεδρος του Ε.Ο.Φ., αλλά ως γιατρός που πιστεύει στη συνέχεια και στην εξέλιξη της επιστήμης και στη σημαντική συμβολή της ρίζας στο δέντρο της εξέλιξης.